نیل خدای مقدس

محدثه بزرگوار

دانشجوی کارشناسی ارشد باستان‌شناسی گرایش دوران تاریخی دانشگاه مازندران

ترجمه بخشی از دو مقاله

تمساح مخوف‌ترین شکارچی رود نیل و یکی از بازماندگان تکامل است‌. بقایای فسیلی نشان می‌دهد که نه تنها اجداد ماقبل تاریخ آن‌ها در زمان دایناسورها وجود داشته است، بلکه آن‌ها را شکار می‌کرده و می‌خورده است! احتمالا توانایی تمساح برای پنهان شدن در زیر آب است که آنان را از انقراض نجات داد و باعث شد در رانش‌های قاره‌ای و عصر یخبندان زندگی کند. تمساح‌ها خزندگانی هستند که می‌توانند برای مدت طولانی بدون غذا زنده بمانند و همچنین از آن‌ها به عنوان استاد استتار یاد می‌شود؛ فرصت طلبی که تقریبا هر چیزی را می‌تواند با به دام انداختن بین آرواره‌هایش و کشیدن به زیر آب بخورد.

اگر چه مصری‌ها از تمساح می‌ترسیدند اما به دلایلی به این موجود باشکوه در غالب "خدای سوبک" احترام می‌گذاشتند.

کلمۀ سوبک در لغت به معنای تمساح است و هنگامی که از آن به عنوان خدای مصری یاد می‌شود؛ این واژه حاوی هیروگلیفی از یک خدای نشسته است که عمدتا به دو صورت به تصویر کشیده می‌شود، یا به شکل مردی با سر تمساح یا صرفا به عنوان یک کروکودیل!

اولین اشاره به کلمۀ سوبک در متون هرم پادشاهی قدیم است که سه بار از او نام می‌برد؛ (به گونه‌ای که سوبک پسر الهه جنگ نیث است و قدیمی‌ترین‌ شواهد متنی شناخته شده برای وی، او را با آب و باروری مرتبط می‌کند.) سوبک: از طغیان سیل بیرون آمد ، باعث سبز شدن علف‌ها می‌شود و درخشش سبز به ارمغان می‌آورد.

خود واژه Sbk نیز به اعتقاد برخی پژوهشگران از فعل «آب کردن» سرچشمه می‌گیرد.

"من آن هستم که ظهور می‌کنم، پروردگار آب، من سوبک هستم. ارباب آبراه پیچ در پیچ "

بسیاری از محققین، سوبک را با خدای محبوبِ فرعون در دورۀ پادشاهی میانه که به صورت تمساح در کتاب ابراهیم به تصویر کشیده شده است، برابر می‌دانند.

یکی از دلایل افزایش محبوبیت آن عاملی است که نمی‌توان نادیده گرفت؛

" تغییر مکان پایتخت مصر است که در زمان فرمانروایی آمنهوتپ اول پایتخت از تبس به ایتجتاوی Itjtawy مکانی نامعلوم در فیوم منتقل شد."

فیوم تنها واحه‌‌ای در مصر بود که حاصلخیزی آن به رود نیل وابسته بود و مطمئنا کروکودیل‌ها بومی این سرزمین بودند که تعدادی زیادی مومیایی تمساح در این منطقه کشف شده است.

از زمان‌های گذشته مومیایی کردن کروکودیل‌ها در مصر گزارش شده است و اشاره مورخانی چون؛ هرودوت، دیودوروس، استرابون، آلیان و... از مکان‌هایی که عمدتا مربوط به فرقه سوبک هستند که کروکودیل‌های فراوانی از آن‌ها به دست آمده است به اهمیت این امر قوت بخشیده است. همچنین در مورد این امر می‌توان گفت که کروکودیل‌ها به عنوان نذری به خدای سوبک مومیایی می‌شدند و درمقابل هرودوت معتقد است که برخی از آن‌ها حیوان خانگی بوده‌اند.

یکی از این محوطه‌ها قبت الحوا است؛

حفاری‌های انجام شده برای اولین‌بار از سال 2008 توسط تیمی از دانشگاه de Jae َn (اسپانیا) شروع شد...قبت الحوا مکانی در کرانۀ غربی رود نیل در مقابل شهر اسوان است، که مقبره‌های صخره‌ای متعلق به بزرگانِ منطقه از آن‌جا کشف شده است. قدمت این محوطه عمدتا مربوط به پادشاهی قدیم و میانه است، اگرچه شواهدی نیز از اشغال این مکان در دوران پادشاهی جدید، دورۀ متأخر و دورۀ بیزانس وجود دارد. یافته‌های جدید که از سال 2018 در قبت الحوا کشف شد شامل؛ یک مقبره دست نخورده حاوی پنج مومیایی کروکودیل‌های کامل و بزرگ و همچنین پنج جمجمه از آن هاست.

این اتاق تدفین دست نخورده، در زیر یک زباله‌دان بیزانسی ضخیم کشف شد. مقبرۀ سنگی‌ای که زیر سطح سکوی صخره‌ای که در مقابل دو قبر بزرگتر پادشاهی میانه است. برخی از این مومیایی‌ها در شرایط خوبی بودند و حتی نشانه‌هایی مانند؛ بقایای مومیایی(باند و حصیر) از آنان کشف شده است.

در ادامه به مورد‌ی دیگر که می‌توان ردپای این حیوان عظیم الجثه را در آن دید می‌پردازیم؛

افسونگری:

استفاده از تمساح در سحر و جادو را می‌توان در از بین بردن تأثیرات شیطانی مشاهده کرد؛ سلاح‌هایی به شکل گرز که بیشتر از عاجِ اسب آبی ساخته شده که با تصاویر کروکودیل‌ها و دیگر شکارچیان ترسناک تزئین شده است، همراه با متنی در ارتباط با ارواح شیطانی.

مورد دیگر میله‌های مستطیلی و استوانه‌ای ساخته شده شده از آبنوس که گاهی اوقات بالای آن‌ها پیکره‌های سه بعدی لاک‌پشت، شیر، تمساح و دیگر حیوانات جادویی متصل می‌شد. این میله‌های تزئین شده احتمالا برای تثبیت اقتدار جادوگران بر موجودات نشان شده بر روی آن‌ها استفاده می‌شده است. چنین گرزها و اشیایی برای بیرون راندن ارواح بدخیم طراحی شده‌اند که می‌توانند زنان را در هنگام زایمان و نوزادان تازه متولد شده را به خطر بیندازند.

محافظت بیشتر در برابر حمله حیوانات خاص، به ویژه تمساح را می‌توان به شکل ستون‌هایی به نام Cippi یافت که در بسیاری از معابد و هم در خانه‌ها در اواخر دورۀ مصر باستان مشاهده می‌شود؛ یک نمونه معمولی آن هوروس-کودک(پسر ایسیس) با خدای محافظ آن بس در بالای سرش که در یک دستش عقرب و شیر و در دست دیگرش مارها و بزکوهی درحالی که روی دو کروکودیل ایستاده است، نشان می‌دهد. همچنین طلسم‌هایی نیز برای دفع نیش از حیوانات کشنده و عنکبوت‌ها بر روی آن حک شده است.

در یک مورد جالب دیگر نیز؛

یک پاپیروس یونانی_مصری بازتابی از یک داستان در ارتباط با طلسمی برای وفادار نگه داشتن همسر مرده را روایت می‌کند. در این روند، جادوگر می‌بایست از گِل تمساحی بسازد و در تابوت سربی بگذارد. همچنین او باید در تابوت نام قدرت و سحر و نام همسرش را نیز بنویسد. گویی که این تمساح ترسناک برای جلوگیری از نزدیک شدن هر عاشقی به همسرش بوده است.

/Aziz Sofia.(2017)."Crocodile, God of the nile". Nilemagazine.co.uk/

/Barney Quinten.(2013)."Sobek:The idolatrous god of pharaoh amenemhet III".Journal of book of Mormon studies./